El ingenioso hidalgo Don Quijote de la Mancha é a obra máis universal da literatura española, e Miguel de Cervantes o seu celebrado autor. Sempre que sae unha listaxe dos libros máis vendidos da historia, o Quijote está moi alto na clasificación; se acudo á Wikipedia atópoo incluso no primeiro posto. Non creo que exista ningunha referencia fiable de cantos exemplares puido vender, o único seguro é que son máis que os que se venderon dos meus libros. Incluso aínda que os sume todos.
A Don Quijote acompáñao nas súas aventuras Sancho Panza, conformando un curioso binomio que se complementa ben, pois mentres o cabaleiro representa o idealismo levado ao extremo, o escudeiro encarna o sentido práctico e a voz da razón, creando un equilibrio que dá fondo e humanidade á obra. Atado a ambos e á súa relación está un recordo do meu paso polas aulas de literatura no instituto, a frase «el Quijote se sanchifica y Sancho se quijotiza» instalouse daquela no meu maxín e volve de cando en vez adaptada á situación de cada momento.

Na segunda parte do libro, Sancho é gobernador da Ínsula Barataria (figura 1) e un cargo de tan magna importancia trae consigo non poucas dificultades. Entre elas, nada máis e nada menos que un paradoxo. Un paradoxo no Quijote? Pois si, efectivamente, hai un paradoxo no Quijote. Deixo directamente unha transcrición do parágrafo no que aparece:
«—Señor: un caudaloso río dividía dos términos de un mismo señorío…, y esté vuesa merced atento, porque el caso es de importancia y algo dificultoso. Digo, pues, que sobre este río estaba una puente, y al cabo della una horca y una como casa de audiencia, en la cual de ordinario había cuatro jueces que juzgaban la ley que puso el dueño del río, de la puente y del señorío, que era en esta forma: Si alguno pasare por esta puente de una parte a otra, ha de jurar primero adónde y a qué va; y si jurare verdad déjenle pasar, y si dijere mentira muera por ello ahorcado en la horca que allí se muestra, sin remisión alguna. Sabida esta ley y la rigurosa condición della, pasaban muchos, y luego en lo que juraban se echaba de ver que decían verdad, y los jueces los dejaban pasar libremente. Sucedió, pues, que tomando juramento a un hombre juró y dijo que para el juramento que hacía, que iba a morir en aquella horca que allí estaba, y no a otra cosa. Repararon los jueces en el juramento y dijeron: Si a este hombre le dejamos pasar libremente, mintió en su juramento, y conforme a la ley debe morir; y si le ahorcamos, él juró que iba a morir en aquella horca, y, habiendo jurado verdad, por la misma ley debe ser libre. Pídese a vuesa merced, señor gobernador, qué harán los jueces del tal hombre, que aún hasta agora están dudosos y suspensos, y, habiendo tenido noticia del agudo y elevado entendimiento de vuesa merced, me enviaron a mí a que suplicase a vuesa merced de su parte diese su parecer en tan intricado y dudoso caso.»1
O choio está claro: os que chegaban a aquela ponte tiñan que declarar a onde ían, se dicían a verdade pasaban libremente, se mentían eran aforcados. Un sistema estraño, non cabe dúbida, pero cadaquén monta a súa aduana como lle peta. Non tiveron con este método ningún problema até que alguén quixo facerse o gracioso. Sempre ocorre o mesmo. Chegou alguén con gana de leria e declarou que «eu viñen morrer nesta forca». E claro, se o aforcas tería dito a verdade e, por tanto, tiña que ter pasado sen máis, mentres que se o deixas pasar entón a súa frase torna en mentira e tería que ter sido aforcado… o paradoxo é manifesto, evidente, luminoso. Morto e non morto ao mesmo tempo, os xuíces víronse no obriga de consultar a cuestión co gobernador. Con Sancho Panza. Que facer, pois?
Tras un breve intercambio de palabras para asegurarse de que entendera o conflito, Sancho resolve:
«–Venid acá, señor buen hombre –respondió Sancho–; este pasajero que decís, o yo soy un porro, o él tiene la misma razón para morir que para vivir y pasar la puente; porque si la verdad le salva, la mentira le condena igualmente; y, siendo esto así, como lo es, soy de parecer que digáis a esos señores que a mí os enviaron que, pues están en un fil las razones de condenarle o asolverle, que le dejen pasar libremente, pues siempre es alabado más el hacer bien que mal, y esto lo diera firmado de mi nombre, si supiera firmar; y yo en este caso no he hablado de mío, sino que se me vino a la memoria un precepto, entre otros muchos que me dio mi amo don Quijote la noche antes que viniese a ser gobernador desta ínsula: que fue que, cuando la justicia estuviese en duda, me decantase y acogiese a la misericordia; y ha querido Dios que agora se me acordase, por venir en este caso como de molde.»
Non parece mal consello, non. Sorte que acordou das ensinanzas de Don Quijote e resolveu a lea cun ditame misericordioso que non fai mal a ninguén, ao contrario.
De quixermos facer unha clasificación dos paradoxos, que non é para nada o propósito destas páxinas, este caería no campo dos paradoxos semánticos. Trátase dun exemplo máis dos que basean no seu carácter autorreferencial, xunto con outros dos que xa temos falado neste mesmo espazo, coma o de Protágoras ou o de Grelling-Nelson. Distintas versións na presentación, unha idea común no fondo. Unha ben curiosa que recolle Bryan Bunch é aquela dun crocodilo que secuestra un neno e cando fala co pai do cativo ofrécese a devolvelo san e salvo se o pai acerta se a criatura será devolta ou non (ollo: a criatura é o neno, non o crocodilo). O pai rapidamente asegura que o crocodilo non vai devolver o neno, o que deixa ao animal nunha situación espiñenta, tal e como estaban os xuíces que consultaron con Sancho Panza.
O que diferencia este último exemplo do anterior é que a situación que se formula no Quijote está relacionada coas nocións de verdade e falsidade, que provocan un tipo de autorreferencia que xera un círculo vicioso coma o que se produce na ponte aquela de Barataria.
Obviamente, este tipo de situacións son certamente forzadas, artificiais na medida en que o contexto se inventa para adaptarse ás condicións que guía a lóxica, levándoa cara o absurdo dunha maneira que non encaixa coas regras da realidade tanxible. Iso si, polo menos no Quijote tiveron a bo tino de irlle co conto a Sancho e non a Protágoras, xa que este último non tiña a solución tan clara.
Algunhas referencias:
-
Bunch, Bryan (1982). Mathematical Fallacies and Paradoxes. Dover Publications, Nova York.
1 Texto tomado de <https://parnaseo.uv.es/lemir/revista/revista19/textos/quijote_2.pdf>.